De Roll’s Royce van de beïnvloeding, zo noemt professor Christiaens de artsenbezoekers, de mensen die voor een bepaald farmaceutisch bedrijf bij dokters uitleg gaan geven over hun producten. Er bestaan smeuïge verhalen over hoe dokters zich laten pamperen door die artsenbezoekers. – Blog van Jan Holderbeke.

Het dilemma van de verborgen camera

In ruil voor etentjes, skivakanties ingepakt als wetenschappelijke congressen, of kratten wijn, schrijft de dokter dan royaal product X of Y voor. Zo wil het de legende. Maar wat hoorden wij overal? Die praktijken zijn op hun retour. Sinds pakweg het laatste decennium zijn de meeste firma’s, onder druk van schandalen en schandaaltjes, gaan werken aan ethische codes. En de rotte appels zijn er uit.

Dat wilden wij wel eens testen. En hoe doe je zoiets? Even bellen naar een artsenbezoeker en vragen om ‘m met de camera te volgen in zijn werk, leek ons wat naïef. Malafide praktijken vaststellen kan je per definitie enkel met verborgen camera. Het kostte ons enige moeite om een dokter te vinden die wou meewerken. Dat was nochtans absoluut nodig, want we zagen het niet zitten om Watergate-gewijs bij nacht en ontij binnen te dringen in een dokterskabinet en daar spionage-gerief aan te brengen.

Na veel zoeken een bereidwillige dokter gevonden, de dag van de artsenbezoeken is daar. Er moeten er een viertal de revue passeren, die vrijdagmorgen. Wij zitten verdoken opgesteld in een belendend dokterskabinet. De klankman heeft een geluidslijn gelegd, we kunnen live meeluisteren. Wat spannend. Maar het eerste wat we horen, nog voor de eerste artsenbezoeker is gearriveerd, is een levendige discussie onder de dokters van de groepspraktijk. “Wordt dit hier allemaal stiekem opgenomen? Is die artsenbezoeker daar niet van op de hoogte? Kan dit zomaar? Je bent verdorie nergens nog veilig.��? De arts die ons toegang had verleend was daar niet bij, hij had duidelijk niet alles goed doorgesproken met zijn collega’s.
Even vrezen wij dat de groepsdruk zo groot zal zijn dat ze de zaak te elfder ure afblazen. Gered door de gong verschijnt de eerste artsenbezoeker, -bezoekster eigenlijk, van firma BIEP. En dan begint het : een gortdroog betoog over de weldaden van deze pil en dat vaccin, in een taal die niet de onze is, genre : patiënt die een dvt doet, bridging-schema, COPD-studie, kortwerkende Beta-2, een 1-seconde-waarde onder de 60 procent….

Ellen en ik kijken elkaar aan. Dit valt niet uit te zenden, daar kunnen we niets mee aan. Hier en daar wel een toespeling naar “ons product beter dan dat ander��?, of “neem maar gratis staaltjes, ik heb er nog��?, maar voor de rest farmacologische turbotaal waar wij, en naar wij aannemen de Panorama-kijkers, geen boodschap aan hebben. We kregen zeker niet het cadeau-festival zoals de legende het wil. Tot overmaat van ramp verplaatst één van de dokters nietsvermoedend het boeketje op tafel naar een kast achteraan, niet wetende dat dat onze microfoon-annex-zender bevat. Gelukkig zet zijn collega (de dokter met wie we de afspraak hadden) het boeket vliegensvlug terug waar het hoort : in het midden van het gesprek, en dus van de tafel. Voor de rest van de opname is de geluidskwaliteit iets minder, maar het maakt niet veel meer uit, na tien minuten is de artsenbezoekster alweer de deur uit.

Maar goed, nog drie te gaan. Misschien vangen we meer. Maar nummer twee komt net zo goed zijn ingestudeerde farmacologische nummertje afmalen als zijn concurrente. Nee, dit is het niet, deze onschuldige taferelen verantwoorden niet dat we nietsvermoedende mensen bespieden uit twee hoeken (de dossierkast voor hen, het schap boven de koelkast naast hen).

En dan is de afknapper totaal : de dokter komt vertellen dat de twee andere artsenbezoekers afgebeld hebben. Afbreken, die spionage-handel. Wat moeten we hiermee aan? Terug op de redactie brainstormen we. “Als wij wilden uitzoeken of er schandaal te rapen valt en het komt er niet, dan moeten we dat zo durven brengen.��? “Ja, maar beeld van een verborgen camera suggereert sowieso vieze zaakjes, en die hebben we niet gevonden.��? “Klopt, en dus moeten we dat ook zeggen.��? “Juist, en als we het undercoverbeeld niet gebruiken, op welk beeld gaan we het dan wel vertellen?��? “Laat ons dan toch gewoon een artsenbezoeker volgen, open en bloot met grote camera. Ze hebben niets te verbergen, dus er zal er wel één willen zeker? Ze zijn met z’n 3500 in dit land.��?

En zo trekken we een nieuw schuifje research op gang, op zoek naar de artsenbezoeker die een camera in zijn/haar nek verdraagt. Maar dat valt tegen zeg. De ene na de andere firma haakt af. Bij de ene klinkt het dat ze daar geen tijd voor hebben, de andere wil niet dat de concurrentie meekijkt, nog een ander vreest dat het toch negatief zal afstralen op het bedrijf. Wij hebben sterk de indruk dat dat laatste bij de meesten de échte reden is om medewerking te weigeren.

Daar staan we dan : televisiemakers zonder beelden, café zonder bier. Dat kan niet. In nood moet je creatief zijn, en dus gooien we ’t roer weer om : dan toch maar de sneaky beelden, maar we vertellen er wel bij dat we geen omkooppraktijken vonden, én dat niemand bereid was om ons openlijk te woord te staan. Een en ander nog uitvoerig doorgepraat met onze juridische dienst en met onze deontologische raad. En die vonden het kunnen. Uiteraard maken we iedereen onherkenbaar, ook de stemmen. Het spreekt voor zich dat het niet gaat over individuen, maar over het systeem.

Dit hele proces heeft ons ongeveer één minuut televisie opgeleverd.

De grenzen van het medium

Met ons verhaal over de verborgen camera sluiten we naadloos aan bij dit tweede hoofdstukje : de grenzen van het medium, of hoe vertel je in beeld wat nauwelijks te filmen is?

Uit Ellens research was gebleken dat we ’t over klinische studies wilden hebben, over de werking van commissies, over leerstoelen aan de universiteit, over beïnvloeding, over communicatiestrategieën. Al die dingen hebben één ding gemeen : je bent er snel op uitgekeken. Klinische studies, dat zijn hoogstens enkele internetbeelden van gepubliceerde rapporten (geen enkel bedrijf laat ons een lopende studie filmen). Commissievergaderingen, dat levert een halve minuut beeld op, want niets lijkt meer op een vergadering als een andere vergadering. Een leerstoel, dat is eigenlijk een naambordje boven een kantoor of een aula. En een communicatiestrategie, dat heeft nog nooit iemand gefilmd. Als televisiemakers hadden we een probleem.

We hadden wel twee meevallers : ons verhaal hing op aan twee cases : Alzheimerremmers en het HPV-vaccin tegen baarmoederhalskanker. En dus geraakten we wel een eind ver met Marie-Joseph die aan Alzheimer lijdt, en met de zeventienjarige Liese die het HPV-spuitje gaat halen. Maar ook die filmpjes duren hooguit enkele minuten, dan zijn ze op. En een Panorama-reportage duurt bijna driekwartier. Daar breiden we wel een vervolg aan met, over Alzheimer, beelden van de pillenronde in een rusthuis, en, over baarmoederhalskanker, beelden van jonge meisjes op de speelplaats. En uiteraard beelden van de publiekscampagne van de farma-sector over het HPV-vaccin. Want daar ging het over.

Maar we moeten ootmoedig erkennen : het is verder behelpen geworden. Wat internetfilmpjes, voorstellingsshots van geleerde mensen achter computers, en, o horreur, gevelbeelden, van de universiteit bijvoorbeeld, of van een farmaceutisch bedrijf. En toen kwam Mark op de proppen.

Mark De Visscher is onze regisseur. Hij had ons geworstel met het medium met groeiende bezorgdheid gadegeslagen. Hij had, waar mogelijk, tips gegeven over hoe te filmen in het rusthuis, de apotheek, … Maar het was duidelijk dat er gaten vielen in onze beeldenworst…. Worst? Dàt was het. Van Vlees en Bloed, dàt zou de oplossing brengen. Herinnert u zich ook die spectaculaire beelden van de vleessnijmachine en het vallende stuk rosbief uit de generiek van Van Vlees en Bloed? Dàt zouden wij doen met pillen. Met een snelle camera, een camera die honderdtwintig beelden per seconde opneemt in plaats van de gebruikelijke vijfentwintig. Waardoor pillen een plasticiteit krijgen die je er nooit in vermoedde. Waardoor een oplossende aspirine de allures krijgt van een losbarstende vulkaan. Dat beeld heeft hetzelfde abstractieniveau als ons onderwerp. En daar is het een televisiemaker om te doen : het beeld moet de boodschap ondersteunen, het mag geen stoorzender worden.

En toch beseffen we : je moet ervoor gaan zitten, voor deze reportage. Het is geen fastfood geworden. Misschien was dit verhaal geschikter voor een stevig dossier in de betere weekendkrant. Misschien is het hoog gegrepen voor het “oppervlakkige” TV-medium. Papier “spoelt makkelijker terug” als het wat moeilijk wordt, in een oogopslag. Papier heeft het ritme van de lezer, TV-beelden dringen hun eigen ritme op aan de kijker. Maar de Pano-kijker wil ongetwijfeld die inspanning wel doen.